Specjalni

Zakres zadań pedagoga specjalnego jest szeroki. Obejmuje nie tylko bezpośrednią pomoc uczniowi, ale również współpracę z nauczycielami, rodzicami, specjalistami, dyrektorem oraz instytucjami wspierającymi dziecko i jego rodzinę.

Pedagog specjalny nie powinien być osobą, do której „odsyła się” ucznia sprawiającego trudności. Jego rolą jest przede wszystkim rozpoznawanie barier, szukanie rozwiązań i wspieranie całego środowiska szkolnego w tworzeniu warunków, w których uczeń może się uczyć, rozwijać i uczestniczyć w życiu szkoły.

Pełne uczestnictwo ucznia i dostępność

Jednym z najważniejszych zadań pedagoga specjalnego jest dostrzeganie sytuacji, w których uczeń nie może w pełni korzystać z zajęć, szkolnych wydarzeń, wycieczek, przerw czy zajęć dodatkowych.

Nie chodzi wyłącznie o bariery architektoniczne. Przeszkodą może być również hałas, niezrozumiałe polecenie, zbyt szybkie tempo pracy, brak możliwości udzielenia odpowiedzi w alternatywny sposób, trudny do odczytania materiał albo nieprzewidywalna organizacja dnia.

Pedagog specjalny może na przykład:

przeprowadzić z uczniem i rodzicem rozmowę o tym, co ułatwia, a co utrudnia funkcjonowanie w szkole;
obserwować ucznia podczas lekcji, przerw, posiłków i zajęć dodatkowych;
sprawdzić, czy uczeń może samodzielnie dotrzeć do sal, biblioteki, toalety lub stołówki;
zaproponować plan dnia w formie wizualnej, oznaczenie pomieszczeń, miejsce wyciszenia albo możliwość wcześniejszego zapoznania się ze zmianami;
rekomendować dyrektorowi zakup potrzebnego sprzętu lub wprowadzenie zmian organizacyjnych;
zadbać o możliwość uczestnictwa ucznia w wycieczce, uroczystości czy konkursie na miarę jego możliwości.

Dobra rekomendacja dla dyrektora nie musi być wielostronicowym dokumentem. Może zawierać cztery konkrety: zauważoną barierę, jej wpływ na ucznia, proponowane rozwiązanie oraz informację, kto i w jakim terminie może je wdrożyć.

Rozpoznawanie potrzeb, możliwości i mocnych stron

Diagnoza prowadzona w szkole nie powinna ograniczać się do listy trudności. Pedagog specjalny rozpoznaje także mocne strony, zainteresowania, predyspozycje, sposoby komunikowania się oraz warunki, w których uczeń funkcjonuje najlepiej.

W praktyce można wykorzystać:

obserwację ucznia w różnych sytuacjach;
rozmowę z uczniem, rodzicami i nauczycielami;
analizę prac, sprawdzianów, zeszytów i sposobu wykonywania zadań;
arkusze obserwacji i karty mocnych stron;
analizę dokumentacji z poradni;
ocenę środowiska klasy i występujących w nim barier.

Warto unikać szybkich ocen, takich jak: „nie chce pracować”, „jest niegrzeczny” albo „nie uważa”. Zamiast tego należy sprawdzić, co dokładnie dzieje się w konkretnej sytuacji.

Przykład: uczeń nie rozpoczyna samodzielnie pracy po wydaniu polecenia. Przyczyną nie musi być brak motywacji. Być może polecenie jest zbyt długie, uczeń nie wie, od czego zacząć, boi się popełnić błąd albo potrzebuje przykładu wykonanego zadania. Dopiero rozpoznanie przyczyny pozwala dobrać skuteczne wsparcie.

Rozwiązywanie problemów dydaktycznych i wychowawczych

Pedagog specjalny pomaga zespołowi spojrzeć na zachowanie ucznia jak na informację o jego potrzebach. Zamiast koncentrować się wyłącznie na tym, jak zatrzymać trudne zachowanie, warto ustalić, co je poprzedza, w jakich sytuacjach występuje i jaką funkcję może pełnić.

Jeżeli uczeń regularnie wychodzi z klasy, można sprawdzić:

podczas jakich lekcji dzieje się to najczęściej;
czy wcześniej pojawia się trudne zadanie, hałas lub zmiana planu;
czy uczeń potrafi zakomunikować przeciążenie;
co dzieje się po jego wyjściu;
jakie rozwiązanie pozwoli mu pozostać na zajęciach.

Wsparciem może być skrócenie zadania, podzielenie go na etapy, zastosowanie planu wizualnego, wprowadzenie umówionego sygnału przerwy albo umożliwienie krótkiego wyciszenia bez konieczności opuszczania całej lekcji.

Warunki, sprzęt i pomoce potrzebne do nauki

Do zadań pedagoga specjalnego należy również określanie, jakich warunków, pomocy i narzędzi potrzebuje uczeń.

Nie zawsze oznacza to kosztowny sprzęt. Czasem wystarczą:

słuchawki wyciszające;
timer lub minutnik wizualny;
plan aktywności;
powiększona czcionka i bardziej czytelny układ karty pracy;
nakładka ułatwiająca pisanie;
klawiatura zamiast pisania ręcznego;
program zamieniający mowę na tekst lub odczytujący tekst;
komunikacja wspomagająca i alternatywna;
ograniczenie liczby elementów na stronie;
miejsce pracy z mniejszą liczbą bodźców.

Dobór pomocy powinien wynikać z rzeczywistych potrzeb ucznia. Sam zakup sprzętu nie wystarczy. Trzeba jeszcze ustalić, kiedy i w jaki sposób będzie używany oraz kto nauczy ucznia korzystania z niego.

Współpraca przy opracowaniu i realizacji IPET

Pedagog specjalny współpracuje z zespołem opracowującym IPET ucznia posiadającego orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Jego udział nie powinien ograniczać się do obecności na spotkaniu i podpisania dokumentu.

Może on:

zebrać informacje od ucznia, rodziców, nauczycieli i specjalistów;
pomóc określić najważniejsze potrzeby i bariery;
zadbać, aby cele były konkretne i możliwe do sprawdzenia;
proponować dostosowania metod, form pracy i sposobów oceniania;
pomóc podzielić zadania pomiędzy członków zespołu;
sprawdzać, czy ustalenia zapisane w IPET są rzeczywiście realizowane;
inicjować zmianę nieskutecznych form wsparcia.

Zamiast zapisu „rozwijanie samodzielności” warto określić, co ma się zmienić. Przykładowy cel może brzmieć: „Uczeń rozpoczyna zadanie w ciągu trzech minut od otrzymania polecenia, korzystając z planu przedstawiającego kolejne etapy pracy”.

Wspieranie nauczycieli i specjalistów

Pedagog specjalny nie przejmuje odpowiedzialności za ucznia od nauczyciela. Pomaga nauczycielowi dobrać takie rozwiązania, które można zastosować podczas codziennych zajęć.

Wsparcie może polegać na:

wspólnym zaplanowaniu lekcji;
przygotowaniu przykładowej karty pracy;
pokazaniu sposobu formułowania krótkich i jednoznacznych poleceń;
zaproponowaniu alternatywnej formy odpowiedzi;
obserwacji lekcji i późniejszym omówieniu sytuacji;
modelowaniu pracy z uczniem;
ustaleniu wspólnego sposobu reagowania na trudne zachowania;
przygotowaniu materiałów wizualnych;
pomocy w dostosowaniu sprawdzianu;
krótkiej konsultacji dotyczącej konkretnego problemu.

Najbardziej użyteczna konsultacja kończy się ustaleniem jednego lub dwóch rozwiązań do wypróbowania. Po określonym czasie pedagog i nauczyciel sprawdzają, czy przyniosły one oczekiwany efekt.

Pomoc uczniom, rodzicom i nauczycielom

Pomoc psychologiczno-pedagogiczna może mieć różne formy. Uczeń może potrzebować rozmowy, wsparcia w komunikowaniu swoich potrzeb, nauki organizacji pracy, rozwijania samodzielności albo przygotowania do trudnej lub nowej sytuacji.

Rodzicom pedagog specjalny może:

wyjaśnić sposób organizacji pomocy w szkole;
omówić mocne strony i potrzeby dziecka;
przekazać informacje o stosowanych dostosowaniach;
wspólnie ustalić spójne sposoby postępowania;
pomóc przygotować dziecko do zmiany klasy, nauczyciela lub etapu edukacyjnego;
wskazać instytucje, w których rodzina może uzyskać dodatkowe wsparcie.

Nauczyciele mogą korzystać z konsultacji, pomocy w analizie zachowania ucznia, doborze metod pracy oraz przygotowaniu dostępnych materiałów edukacyjnych.

Współpraca z innymi podmiotami

W zależności od potrzeb pedagog specjalny współpracuje między innymi z poradnią psychologiczno-pedagogiczną, placówkami doskonalenia nauczycieli, innymi szkołami, organizacjami wspierającymi dzieci i rodziny oraz specjalistami pracującymi z uczniem.

Taka współpraca może obejmować:

konsultację dotyczącą sposobów wsparcia;
przekazanie informacji potrzebnych do przeprowadzenia diagnozy;
ustalenie spójnych oddziaływań;
przygotowanie przejścia ucznia do innej szkoły lub placówki;
udział w spotkaniu zespołu;
pozyskanie materiałów, sprzętu lub dodatkowego wsparcia.

Wymiana informacji powinna odbywać się z poszanowaniem prywatności ucznia i wyłącznie w zakresie potrzebnym do udzielenia mu pomocy.

Propozycje doskonalenia nauczycieli

Pedagog specjalny może proponować radzie pedagogicznej szkolenia wynikające z rzeczywistych potrzeb szkoły. Nie muszą to być wyłącznie kilkugodzinne szkolenia prowadzone przez zewnętrznego eksperta.

Czasem bardziej przydatne będzie krótkie spotkanie dotyczące:

tworzenia dostępnych kart pracy;
wspierania ucznia w spektrum autyzmu;
pracy z uczniem z ADHD;
komunikacji wspomagającej i alternatywnej;
reagowania na zachowania trudne;
dostosowania metod nauczania i oceniania;
organizacji przestrzeni przyjaznej sensorycznie;
współpracy z rodzicami;
przygotowania i realizacji IPET.

Temat doskonalenia powinien wynikać z obserwowanych trudności, potrzeb uczniów oraz pytań zgłaszanych przez nauczycieli.

Jak uporządkować codzienną pracę pedagoga specjalnego?

Pomocny może być prosty rytm działania:

Rozpoznaj sytuację i wysłuchaj wszystkich zainteresowanych osób.
Nazwij barierę lub potrzebę, zamiast oceniać ucznia.
Ustal z zespołem jedno lub dwa konkretne działania.
Określ, kto i od kiedy je realizuje.
Sprawdź po ustalonym czasie, czy rozwiązanie działa.
Jeśli nie przynosi efektu, zmodyfikuj je wspólnie z zespołem.
Krótko dokumentuj ustalenia i rezultaty.

Skuteczność pedagoga specjalnego nie zależy od liczby przygotowanych dokumentów, ale od tego, czy dzięki jego działaniom uczeń może pełniej uczestniczyć w życiu szkoły, nauczyciel otrzymuje realne wsparcie, a rodzic wie, że jego dziecko jest zauważone i rozumiane. Najważniejsze rozwiązania powstają zwykle nie w pojedynkę, lecz podczas spokojnej, konkretnej współpracy wszystkich osób wspierających ucznia.

POLECAMY NASZE TECZKI I MATERIAŁY DLA NAUCZYCIELI I PEDAGOGÓW SPECJALNYCH TUTAJ