Specjalni

Jak przełożyć rozmowę o empatii na konkretne słowa i działania? Przygotowałyśmy zestaw kart pracy do wykorzystania podczas treningu umiejętności społecznych, zajęć rewalidacyjnych oraz zajęć z wychowawcą.

Empatia to próba zrozumienia, co czuje i czego potrzebuje druga osoba. Nie oznacza jednak, że potrafimy odgadnąć jej przeżycia na podstawie wyglądu czy zachowania. Możemy przypuszczać, a następnie zapytać i uważnie wysłuchać odpowiedzi. Dlatego na kartach pojawiają się pytania: „Co może czuć kolega?”, „Jak zapytam, czego potrzebuje?” czy „Jak uszanuję jej prośbę, jeśli woli pobyć sama?”.

Zależało nam, by obok zauważania emocji znalazło się miejsce na rozmowę, proponowanie pomocy i szanowanie granic. Jedna osoba potrzebuje towarzystwa, inna ciszy, a jeszcze inna pomocy w wykonaniu zadania. Warto sprawdzić, czy nasza propozycja rzeczywiście odpowiada jej potrzebom.

Jakie sytuacje znajdziecie w zestawie?

Karty przedstawiają doświadczenia bliskie uczniom klas IV–VIII:

dołączenie nowego ucznia do klasy;
rozczarowanie oceną ze sprawdzianu;
wyśmiewanie na klasowym czacie;
pomijanie podczas dobierania się w grupy;
trudności na lekcji wychowania fizycznego;
powrót do szkoły po dłuższej nieobecności;
przeciążenie hałasem podczas przerwy.

Zestaw uzupełnia karta „Moje sposoby okazywania empatii”, która pozwala zebrać własne pomysły na zadawanie pytań, słuchanie, reagowanie na odmowę oraz szukanie pomocy dorosłych.

Karty podczas TUS — ćwiczymy reakcje

Podczas treningu umiejętności społecznych kartę możemy wykorzystać jako początek rozmowy, a następnie zaproszenie do krótkiej scenki. Najpierw oglądamy ilustrację i czytamy opis. Oddzielamy to, co wiemy, od naszych przypuszczeń. Wiemy na przykład, że nowy uczeń stoi sam. Nie wiemy jeszcze, czy chce dołączyć do grupy, odpocząć, czy poczekać na kogoś znajomego. Następnie szukamy kilku możliwych reakcji i próbujemy wypowiedzieć je na głos:

„Chcesz do nas dołączyć?”
„Czy przydadzą Ci się moje notatki?”
„Wolisz porozmawiać czy potrzebujesz chwili dla siebie?”

W parach można przećwiczyć zarówno przyjęcie pomocy, jak i odmowę. Po scence pytamy: „Czy ta propozycja dawała wybór?”, „Co można powiedzieć inaczej?”, „Jak zareagować na: »Nie, dziękuję«?”.

Warto zauważać konkretne zachowania: zaczekanie na odpowiedź, wysłuchanie bez przerywania czy uszanowanie czyjejś decyzji.

Karty na rewalidacji — forma dopasowana do ucznia

Podczas zajęć rewalidacyjnych wybieramy sposób pracy zgodny z indywidualnymi potrzebami i celami ucznia. Nie trzeba wypełniać całej karty ani odpowiadać pisemnie na każde pytanie. Możemy pracować nad jednym zagadnieniem, podać dwa obrazki do wyboru, zapisać wypowiedź ucznia lub skorzystać z jego sposobu komunikacji, w tym komunikacji wspomagającej i alternatywnej. Pomocne może być również modelowanie krótkich wypowiedzi. Dorosły pokazuje, jak zapytać o potrzebę wsparcia, a uczeń wybiera lub tworzy własną wersję. Potem można wrócić do tej samej umiejętności w innej sytuacji.

Zajęcia z wychowawcą — przyglądamy się relacjom w klasie

Na zajęciach z wychowawcą karty mogą posłużyć do pracy w małych zespołach. Każda grupa otrzymuje jedną sytuację i zastanawia się:

Co może przeżywać bohater?
O co warto go zapytać?
Jakie wsparcie możemy zaproponować?

Podczas omawiania pomysłów warto porównać różne odpowiedzi. Czy zaproszenie do rozmowy zawsze będzie najlepszym rozwiązaniem? Kiedy potrzebna jest pomoc nauczyciela? Jak wesprzeć osobę, która nie chce opowiadać o swojej trudności? Rozmawiamy o fikcyjnych bohaterach, bez wskazywania, kto w klasie „zachowuje się podobnie”. Dzieci nie muszą ujawniać własnych doświadczeń. Jeśli pojawia się informacja o rzeczywistym krzywdzeniu, wymaga ona osobnej, uważnej reakcji dorosłego.

Propozycja przebiegu zajęć

Wprowadzenie: zapytajmy, po czym poznajemy, że ktoś nas słucha i traktuje z uwagą.
Praca z kartą: obejrzyjmy ilustrację, przeczytajmy opis i nazwijmy możliwe emocje oraz potrzeby bohatera.
Szukanie reakcji: ułóżmy kilka pytań lub propozycji wsparcia.
Scenka: przećwiczmy wybraną rozmowę, uwzględniając możliwość odmowy.
Podsumowanie: uzupełnijmy jedno zdanie z karty „Moje sposoby okazywania empatii”.

Liczbę sytuacji i tempo pracy dopasowujemy do grupy. Jedna karta może wystarczyć na całe spotkanie, jeśli prowadzi do ważnej rozmowy.

Do wypracowanych zdań warto wracać w codziennym życiu klasy: podczas pracy zespołowej, na przerwie czy po trudnym sprawdzianie. Możemy przypomnieć uczniom pytanie: „Czy chcesz takiej pomocy?” i pokazać własnym zachowaniem, że odpowiedź ma znaczenie.

Karty są zaproszeniem do ćwiczenia uważności na innych. Dają przestrzeń, by zatrzymać się przy czyjejś sytuacji, poszukać słów wsparcia i sprawdzić, jak pomóc z szacunkiem dla potrzeb drugiej osoby.