Specjalni

Egzamin na stopień nauczyciela mianowanego według nowych zasad wygląda inaczej niż w poprzednim systemie awansu zawodowego. Nauczyciel nie przygotowuje prezentacji dorobku zawodowego i nie przedstawia komisji szczegółowej relacji z przebiegu stażu.

Nie oznacza to jednak, że egzamin jest łatwiejszy ani że można przygotować się do niego wyłącznie poprzez przeczytanie kilku przykładowych pytań.

Komisja zapoznaje się z oceną pracy nauczyciela oraz opinią o przeprowadzonych zajęciach. Podczas egzaminu nauczyciel odpowiada na pytania dotyczące wymagań określonych w przepisach, a także rozwiązuje wskazany przez komisję problem związany z wykonywaną pracą. W czasie egzaminu nauczyciel ma zapewniony dostęp do aktów prawnych.

Jak przygotować się do takiego egzaminu i zaprezentować się jako nauczyciel kompetentny, refleksyjny i świadomy swoich działań?

Najpierw poznaj zakres egzaminu

Podstawą przygotowań powinny być wymagania określone w rozporządzeniu. Komisja sprawdza wiedzę i umiejętności nauczyciela w sześciu obszarach:

znajomość przepisów dotyczących organizacji, zadań i zasad funkcjonowania szkoły,
umiejętność prowadzenia zajęć zgodnie ze statutowymi zadaniami szkoły, w szczególności z podstawą programową,
umiejętność rozpoznawania potrzeb uczniów i indywidualizowania nauczania,
umiejętność stosowania wiedzy z zakresu psychologii, pedagogiki i dydaktyki,
znajomość środowiska uczniów oraz uwzględnianie problemów środowiska lokalnego i współczesnych problemów społecznych,
umiejętność korzystania z narzędzi multimedialnych i informatycznych.

Nie warto uczyć się tych punktów wyłącznie na pamięć. Znacznie ważniejsze jest przygotowanie przykładów pokazujących, jak każde wymaganie realizowane jest w codziennej pracy.

W nowej formule nie ma prezentacji dorobku zawodowego. Komisja może jednak zapytać o konkretne sytuacje z praktyki nauczyciela.

Odpowiadaj według prostego schematu

Stres podczas egzaminu może powodować chaos w wypowiedzi. Pomocny jest prosty schemat:

sytuacja – działanie – efekt – wniosek.

Przykład:

„Zauważyłam, że jeden z uczniów ma trudności z rozumieniem dłuższych poleceń. Podzieliłam więc zadania na krótsze etapy, zastosowałam instrukcje wizualne i sprawdzałam rozumienie polecenia. Dzięki temu uczeń częściej kończył zadania samodzielnie i potrzebował mniej podpowiedzi. Wniosek ten wykorzystuję obecnie podczas planowania pracy z całą klasą”.

Taka odpowiedź pokazuje rozpoznawanie potrzeb ucznia, indywidualizację, zastosowanie wiedzy pedagogicznej oraz ocenę efektów.

Przygotuj się do pytań o prawo oświatowe

Komisja sprawdza znajomość przepisów dotyczących organizacji i funkcjonowania szkoły. Nie chodzi jednak o mechaniczne zapamiętanie numerów artykułów.

Najważniejsze jest to, czy nauczyciel potrafi wskazać, jak postąpić w konkretnej sytuacji.

Warto uporządkować wiedzę dotyczącą między innymi:

praw i obowiązków nauczyciela,
praw ucznia,
bezpieczeństwa w szkole,
realizacji podstawy programowej,
oceniania, klasyfikowania i promowania,
pomocy psychologiczno-pedagogicznej,
kształcenia specjalnego,
dostosowania wymagań edukacyjnych,
współpracy z rodzicami,
dokumentacji przebiegu nauczania,
ochrony danych osobowych i wizerunku,
obowiązków rady pedagogicznej,
procedur obowiązujących w szkole.

Podczas egzaminu nauczyciel ma dostęp do aktów prawnych. Nie zwalnia to jednak z przygotowania. Trzeba wiedzieć, w jakim dokumencie szukać odpowiedzi i jak zastosować znaleziony przepis w praktyce.

Dobrze brzmią odpowiedzi pokazujące sposób rozumowania:

„W pierwszej kolejności sprawdziłabym zapisy statutu szkoły oraz obowiązującą procedurę…”

„Podstawą dalszego działania byłyby przepisy dotyczące…”

„W tej sytuacji poinformowałabym dyrektora szkoły, ponieważ…”

Naucz się rozwiązywać problemy praktyczne

Drugim ważnym elementem egzaminu jest rozwiązanie problemu związanego z wykonywaną pracą. Komisja może przedstawić sytuację dotyczącą na przykład:

konfliktu między uczniami,
agresywnego zachowania,
cyberprzemocy,
trudności edukacyjnych,
braku współpracy z rodzicem,
problemów z frekwencją,
organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej,
bezpieczeństwa podczas zajęć lub wycieczki,
trudności we współpracy nauczycieli,
pracy z uczniem posiadającym opinię lub orzeczenie.

Pokaż, że potrafisz indywidualizować nauczanie

Jednym z wymagań egzaminacyjnych jest umiejętność rozpoznawania potrzeb uczniów i indywidualizowania pracy.

W odpowiedzi warto pokazać, że indywidualizacja nie oznacza przygotowywania całkowicie innych zajęć dla każdego ucznia.

Może obejmować:

różnicowanie poziomu trudności,
zmianę sposobu przekazywania polecenia,
wydłużenie czasu pracy,
podział zadania na etapy,
zastosowanie materiału wizualnego,
umożliwienie odpowiedzi w innej formie,
dobór miejsca w klasie,
stosowanie dodatkowych podpowiedzi,
wykorzystywanie zainteresowań ucznia,
odpowiednie dostosowanie metod i środków dydaktycznych.

Warto opisać, z czego wynikało dane dostosowanie i jaki przyniosło efekt.

Łącz teorię z praktyką

Komisja sprawdza umiejętność stosowania wiedzy z psychologii, pedagogiki i dydaktyki.

Nie wystarczy jednak wymienić nazw metod, teorii czy autorów. Należy pokazać, jak wiedza została wykorzystana w pracy.

Zamiast powiedzieć:

„Stosuję wzmocnienia pozytywne”,

lepiej wyjaśnić:

„W pracy z uczniem, który szybko rezygnował z wykonywania trudniejszych zadań, stosowałam krótką informację zwrotną i wzmacniałam podejmowanie próby, a nie tylko poprawny wynik. Dzięki temu uczeń częściej rozpoczynał zadania i dłużej nad nimi pracował”.

Profesjonalizm polega na świadomym doborze metod, a nie na samej znajomości ich nazw.

Przygotuj przykłady dotyczące środowiska ucznia

Nauczyciel powinien znać środowisko swoich uczniów oraz uwzględniać w pracy problemy społeczne i cywilizacyjne.

Pytania mogą dotyczyć między innymi:

przemocy rówieśniczej,
uzależnienia od urządzeń cyfrowych,
cyberprzemocy,
wykluczenia społecznego,
zdrowia psychicznego,
migracji,
trudnej sytuacji rodzinnej,
bezpieczeństwa w Internecie,
dyskryminacji,
ochrony środowiska,
współpracy ze środowiskiem lokalnym.

Warto przygotować przykłady działań profilaktycznych, wychowawczych i wspierających, które rzeczywiście były realizowane w szkole.

Pokaż rozsądne wykorzystanie technologii

Komisja sprawdza również umiejętność korzystania z narzędzi multimedialnych i informatycznych.

Nie chodzi o wymienienie jak największej liczby aplikacji. Ważniejsze jest pokazanie, w jakim celu technologia została zastosowana.

Można mówić o:

przygotowywaniu materiałów interaktywnych,
ćwiczeniach dostosowanych do potrzeb uczniów,
wykorzystywaniu prezentacji, filmów i nagrań,
komunikacji z rodzicami,
dokumentowaniu pracy,
tworzeniu ankiet,
wspieraniu uczniów ze specjalnymi potrzebami,
rozwijaniu kompetencji cyfrowych,
zasadach bezpiecznego korzystania z Internetu.

Dobra odpowiedź wskazuje nie tylko narzędzie, ale również jego wartość edukacyjną.

Mów profesjonalnie, ale naturalnie

Komisja nie oczekuje wyuczonego referatu. Znacznie lepiej wypada osoba, która mówi spokojnie, konkretnie i odwołuje się do własnych doświadczeń.

Warto używać sformułowań:

„Na podstawie obserwacji rozpoznałam…”

„Celem działania było…”

„Zastosowałam tę metodę, ponieważ…”

„Efektem dla ucznia było…”

„Po przeprowadzeniu ewaluacji zmodyfikowałam…”

„Do współpracy włączyłam…”

„W dalszej pracy planuję…”

Należy unikać zwrotów:

„jakoś sobie poradziłam”,

„dzieci były grzeczne”,

„lekcja fajnie wyszła”,

„wszyscy byli zadowoleni”,

„zrobiłam dużo rzeczy”.

Profesjonalny język powinien być precyzyjny, ale nie sztuczny.

Nie odpowiadaj zbyt szybko

Po usłyszeniu pytania można zrobić krótką pauzę. Warto najpierw uporządkować odpowiedź, zamiast natychmiast mówić wszystko, co przychodzi do głowy.

Można rozpocząć od słów:

„W tej sytuacji w pierwszej kolejności…”

„Rozwiązanie problemu rozpoczęłabym od…”

„Widzę tutaj kilka obszarów działania…”

„Odwołałabym się do przepisów dotyczących…”

Jeżeli pytanie jest niejasne, można poprosić o jego powtórzenie lub doprecyzowanie. Nie jest to oznaka braku wiedzy, lecz dbałość o udzielenie odpowiedzi zgodnej z pytaniem.

Pamiętaj o mowie ciała

Sposób zachowania również wpływa na odbiór odpowiedzi.

Warto:

usiąść lub stanąć swobodnie i stabilnie,
utrzymywać naturalny kontakt wzrokowy,
mówić wyraźnie i w umiarkowanym tempie,
stosować krótkie pauzy,
unikać nerwowego bawienia się długopisem,
nie krzyżować stale rąk,
używać naturalnych gestów,
spokojnie reagować na dodatkowe pytania.

Nie trzeba udawać całkowitego braku stresu. Komisja rozumie, że egzamin jest sytuacją wymagającą. Najważniejsze, aby stres nie przesłonił wiedzy i doświadczenia nauczyciela.