Specjalni

Świetlica szkolna nie jest „przechowalnią” ani miejscem przeznaczonym wyłącznie na odrabianie zadań. To przestrzeń, w której uczeń powinien otrzymać opiekę, odpocząć po lekcjach, nawiązywać relacje, rozwijać zainteresowania i uzyskać wsparcie w nauce. Dobra praca świetlicy wymaga zatem czegoś więcej niż przygotowania przypadkowych zabaw na każdy dzień.

Zgodnie z art. 105 ustawy Prawo oświatowe szkoła podstawowa oraz szkoła prowadząca kształcenie specjalne zapewniają zajęcia świetlicowe uczniom, którzy pozostają w szkole dłużej ze względu na czas pracy rodziców, organizację dojazdu albo inne okoliczności wymagające opieki. Zajęcia powinny uwzględniać potrzeby edukacyjne i rozwojowe uczniów, ich możliwości psychofizyczne, zainteresowania oraz potrzebę prawidłowego rozwoju fizycznego. [Prawo oświatowe – art. 105]

Od czego rozpocząć planowanie pracy?

Plan pracy świetlicy powinien wynikać z rzeczywistych potrzeb uczniów, a nie tylko z kalendarza świąt i uroczystości. Zanim nauczyciel zaplanuje tematy zajęć, powinien zebrać najważniejsze informacje:

ilu uczniów będzie korzystało ze świetlicy;
w jakim są wieku i do których klas uczęszczają;
w jakich godzinach przebywa w świetlicy najwięcej dzieci;
którzy uczniowie mają specjalne potrzeby edukacyjne;
kto wymaga pomocy w komunikowaniu się, organizacji działania lub regulacji emocji;
którzy uczniowie mają alergie, choroby przewlekłe albo ograniczenia ruchowe;
jakie są zainteresowania dzieci;
w jaki sposób uczniowie wracają do domu i kto może ich odbierać;
z jakich pomieszczeń, sprzętu i terenu przyszkolnego można korzystać.

Warto na początku roku przeprowadzić krótką rozmowę z uczniami lub zastosować prostą ankietę. Dzieci mogą wskazać, jakie zajęcia lubią, czego chciałyby się nauczyć, kiedy potrzebują ciszy oraz co pomaga im odpocząć. Dzięki temu plan nie będzie przygotowany wyłącznie „dla uczniów”, ale częściowo także wspólnie z nimi.

Plan roczny powinien wyznaczać kierunek, a nie ograniczać nauczyciela

W planie pracy świetlicy warto określić kilka najważniejszych celów, na przykład:

zapewnienie uczniom bezpieczeństwa i właściwej opieki;
rozwijanie samodzielności;
wspieranie umiejętności współpracy;
pomoc w nauce;
rozwijanie zainteresowań i kreatywności;
kształtowanie zdrowych nawyków;
wspieranie rozwoju emocjonalnego;
organizowanie aktywności ruchowej i odpoczynku;
uczenie odpowiedzialności za wspólną przestrzeń.

Do każdego celu dobrze jest przypisać przykładowe działania. Jeśli celem jest rozwijanie samodzielności, mogą to być dyżury, przygotowywanie stanowiska pracy, porządkowanie materiałów, wybieranie aktywności i planowanie własnego czasu. Jeśli celem jest wspieranie relacji, sprawdzą się gry zespołowe, zadania w parach, kręgi rozmowy i wspólne projekty.

Nie trzeba planować szczegółowo każdej godziny na cały rok. Wystarczy określić miesięczne lub tygodniowe obszary pracy, pozostawiając miejsce na bieżące potrzeby uczniów. W świetlicy skład grupy często się zmienia, dlatego plan musi być elastyczny.

Jak uporządkować codzienny pobyt uczniów?

Dzieci czują się bezpieczniej, kiedy wiedzą, co będzie się działo. Pomaga w tym prosty plan dnia umieszczony w widocznym miejscu. Może on mieć formę napisów, symboli lub piktogramów.

Przykładowy rytm dnia:

Przyjęcie uczniów i sprawdzenie obecności.
Czas na posiłek, odpoczynek i swobodną rozmowę.
Pomoc w nauce lub spokojna aktywność własna.
Zajęcia tematyczne proponowane przez nauczyciela.
Ruch na świeżym powietrzu albo zabawy ruchowe w sali.
Zabawa swobodna i rozwijanie zainteresowań.
Porządkowanie sali i przygotowanie uczniów do wyjścia.

Nie oznacza to, że wszystkie dzieci muszą wykonywać w tym samym czasie tę samą czynność. Jeden uczeń może potrzebować ruchu, inny ciszy, a jeszcze inny rozmowy z nauczycielem. Dobrze zorganizowana świetlica daje możliwość wyboru w jasno określonych granicach.

Bezpieczeństwo jest pierwszym obowiązkiem nauczyciela

Nauczyciel powinien przez cały czas wiedzieć:

ilu uczniów znajduje się pod jego opieką;
które dzieci wyszły na zajęcia dodatkowe;
kto i o której godzinie odebrał ucznia;
czy uczeń może samodzielnie opuścić szkołę;
które osoby są upoważnione do odbioru dziecka;
gdzie znajduje się grupa, jeżeli korzysta z boiska, biblioteki lub innej sali.

Warto ustalić jeden czytelny sposób przekazywania uczniów pomiędzy nauczycielami. Informacja przekazana wyłącznie ustnie, w hałasie i podczas zmiany grup, łatwo może zostać pominięta.

Zasady opuszczania świetlicy powinny wynikać z dokumentacji złożonej przez rodziców oraz procedur obowiązujących w szkole. Nauczyciel nie powinien samodzielnie zmieniać ustalonego sposobu odbioru dziecka na podstawie niejasnej wiadomości przekazanej przez ucznia.

Zgodnie z § 7 rozporządzenia w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i publicznych przedszkoli w świetlicy szkoły podstawowej ogólnodostępnej pod opieką jednego nauczyciela może przebywać nie więcej niż 25 uczniów. W szkołach ogólnodostępnych i integracyjnych oraz szkołach z oddziałami integracyjnymi liczba uczniów z niepełnosprawnościami pozostających pod opieką jednego nauczyciela nie może przekraczać pięciu. W szkołach specjalnych i oddziałach specjalnych liczebność należy ustalać zgodnie z limitami właściwymi dla poszczególnych oddziałów specjalnych. [Rozporządzenie w sprawie szczegółowej organizacji szkół i przedszkoli – § 7]

Nie każda chwila musi być zorganizowana przez dorosłego

W planie dnia powinny znaleźć się zarówno zajęcia kierowane, jak i czas na swobodną aktywność. Dziecko po kilku godzinach lekcji może być zmęczone, przeciążone hałasem albo potrzebować ruchu. Kolejne obowiązkowe zadanie przy stoliku nie zawsze będzie dla niego najlepszą propozycją.

W świetlicy warto wydzielić kilka stref:

miejsce do nauki i czytania;
strefę cichego odpoczynku;
przestrzeń do zabaw konstrukcyjnych;
stolik plastyczny;
miejsce na gry planszowe;
przestrzeń do bezpiecznej aktywności ruchowej.

Nie trzeba mieć dużej sali. Czasami wystarczy odpowiednie ustawienie stolików, pudełka z podpisanymi materiałami i czytelne zasady korzystania z poszczególnych miejsc.

Jakie zajęcia proponować i jak zaplanować pracę?

Dobrze zaplanowany tydzień powinien zapewniać różnorodność. Nie należy jednak codziennie przygotowywać rozbudowanej pracy plastycznej. Zajęcia mogą być krótkie i opierać się na prostych materiałach.

Kupisz tutaj

Wsparcie w nauce nie oznacza wykonywania zadań za ucznia

Nauczyciel świetlicy może pomóc uczniowi zrozumieć polecenie, podzielić zadanie na etapy, przygotować potrzebne materiały i zaplanować pracę. Powinien jednak wzmacniać samodzielność, a nie podawać gotowe odpowiedzi.

W praktyce może powiedzieć:

„Przeczytajmy razem polecenie”.
„Od czego możesz zacząć?”.
„Podzielmy to zadanie na trzy mniejsze części”.
„Spróbuj sam, a ja sprawdzę pierwszy przykład”.
„Zaznacz zadania, przy których potrzebujesz pomocy”.

Trzeba również pamiętać, że świetlica powinna umożliwiać odpoczynek. Nie każde dziecko musi odrabiać zadania właśnie w tym miejscu, szczególnie gdy w sali jest głośno i trudno o skupienie.

Jak wspierać uczniów ze zróżnicowanymi potrzebami?

Nauczyciel powinien poznać zalecenia dotyczące uczniów korzystających ze świetlicy i współpracować z wychowawcami, nauczycielami współorganizującymi oraz specjalistami. Nie chodzi o przeglądanie całej dokumentacji ucznia, ale o znajomość informacji potrzebnych do zapewnienia mu bezpieczeństwa i właściwego wsparcia.

Pomocne mogą być:

plan dnia przedstawiony za pomocą symboli;
zapowiadanie zmian z wyprzedzeniem;
krótkie i jednoznaczne polecenia;
możliwość odpoczynku w spokojniejszym miejscu;
ograniczenie nadmiaru bodźców;
dzielenie zadań na krótsze etapy;
umożliwienie wyboru spośród dwóch lub trzech aktywności;
przygotowanie alternatywy dla ucznia, który nie chce uczestniczyć w zabawie grupowej;
ustalenie, w jaki sposób dziecko może zgłosić przeciążenie lub potrzebę pomocy.

Równe traktowanie nie oznacza, że każde dziecko zawsze wykonuje to samo. Oznacza zapewnienie każdemu takich warunków, w których może bezpiecznie uczestniczyć w życiu grupy.

Współpraca nie powinna ograniczać się do sytuacji trudnych

Nauczyciel świetlicy obserwuje uczniów w innych warunkach niż nauczyciel podczas lekcji. Widzi, jak dzieci organizują sobie czas, nawiązują kontakty, reagują na przegraną, hałas i zmęczenie. Te obserwacje mogą być bardzo cenne.

Warto regularnie przekazywać wychowawcom i specjalistom krótkie, konkretne informacje, na przykład:

„Kacper chętnie uczestniczy w zabawach konstrukcyjnych, ale wycofuje się, gdy grupa liczy więcej niż cztery osoby”.

Taka informacja jest bardziej użyteczna niż ogólne stwierdzenie: „Kacper nie chce współpracować”.

Kontakt z rodzicami powinien obejmować nie tylko trudności. Warto powiedzieć także o postępie, udanym zachowaniu, samodzielności czy pomocy udzielonej innemu dziecku.

Dokumentacja powinna odzwierciedlać rzeczywistą pracę

Zgodnie z § 9 rozporządzenia dotyczącego dokumentacji szkoła prowadzi dziennik zajęć w świetlicy. Wpisuje się do niego:

plan pracy świetlicy na dany rok szkolny;
imiona i nazwiska uczniów;
oddziały, do których uczęszczają;
tematy przeprowadzonych zajęć;
obecność uczniów na poszczególnych godzinach;
podpis nauczyciela potwierdzający przeprowadzenie zajęć.

[Rozporządzenie w sprawie dokumentacji – § 9]

Tematy w dzienniku powinny być konkretne i zgodne z tym, co rzeczywiście się wydarzyło. Zamiast wpisu „Zajęcia świetlicowe” lepiej zapisać: „Ćwiczymy sposoby spokojnego rozwiązywania konfliktów – rozmowa i scenki sytuacyjne” albo „Gry zespołowe rozwijające współpracę i przestrzeganie zasad”.

Plan roczny nie musi być realizowany bez zmian. Jeżeli pojawiły się inne potrzeby grupy, nauczyciel może zmodyfikować działania. Ważne, aby potrafił wyjaśnić, z czego wynikała zmiana.

Pensum to nie cały czas pracy nauczyciela

Tygodniowy obowiązkowy wymiar zajęć wychowawcy świetlicy w szkole ogólnodostępnej wynosi 26 godzin. Wychowawca świetlicy szkoły specjalnej realizuje pensum w wymiarze 24 godzin. Są to godziny zajęć prowadzonych bezpośrednio z uczniami lub na ich rzecz, a nie cały czas pracy nauczyciela. Do obowiązków należą również między innymi przygotowanie zajęć, prowadzenie dokumentacji, współpraca z rodzicami i nauczycielami oraz udział w zebraniach. [Karta Nauczyciela – art. 42]

Jeżeli nauczyciel pracuje na stanowiskach o różnym tygodniowym wymiarze godzin, dyrektor ustala pensum łączone zgodnie z zasadami określonymi w Karcie Nauczyciela.

Krótka checklista nauczyciela świetlicy

Przed rozpoczęciem pracy warto sprawdzić:

Czy znam liczbę uczniów i sposób ich odbioru?
Czy wiem, którzy uczniowie potrzebują dodatkowego wsparcia?
Czy mam przygotowane aktywności o różnym poziomie trudności?
Czy dzieci mają możliwość ruchu, odpoczynku i swobodnego wyboru?
Czy zasady obowiązujące w świetlicy są jasne i zrozumiałe?
Czy pomieszczenie jest bezpieczne i uporządkowane?
Czy regularnie sprawdzam obecność?
Czy moje wpisy w dzienniku odpowiadają rzeczywiście przeprowadzonym zajęciom?
Czy przekazuję ważne informacje wychowawcom, specjalistom i rodzicom?
Czy pytam uczniów, co im pomaga, a co utrudnia pobyt w świetlicy?

Dobra świetlica nie musi każdego dnia oferować spektakularnych zajęć. Najważniejsze jest to, aby była miejscem bezpiecznym, przewidywalnym i elastycznym. Nauczyciel powinien mieć plan, ale równocześnie umieć z niego zrezygnować, gdy dzieci potrzebują odpoczynku, rozmowy, ruchu albo spokojnej zabawy. To właśnie uważna obserwacja uczniów i reagowanie na ich rzeczywiste potrzeby decydują o jakości pracy świetlicy.