Specjalni

Pedagog szkolny nie jest wyłącznie osobą, do której uczeń trafia wtedy, gdy pojawia się problem wychowawczy. Jego zadania obejmują diagnozowanie potrzeb i trudności, udzielanie pomocy psychologiczno-pedagogicznej, prowadzenie profilaktyki, wspieranie rodziców i nauczycieli, a także reagowanie w sytuacjach kryzysowych.

Zakres tych obowiązków określa § 24 rozporządzenia dotyczącego organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Aktualny tekst jednolity został ogłoszony w Dz.U. z 2023 r. poz. 1798. Tekst rozporządzenia

Diagnozowanie potrzeb i możliwości ucznia

Diagnoza prowadzona przez pedagoga szkolnego nie powinna ograniczać się do rozpoznania problemu. Jej celem jest ustalenie:

co uczeń potrafi i jakie ma mocne strony;
w jakich sytuacjach radzi sobie dobrze;
kiedy pojawiają się trudności;
jakie czynniki w otoczeniu nasilają problem;
co pomaga uczniowi lepiej funkcjonować;
jakiego wsparcia potrzebuje uczeń, nauczyciel i rodzic.

W praktyce pedagog może korzystać z obserwacji ucznia podczas lekcji i przerw, rozmów z uczniem, rodzicami i nauczycielami, analizy prac ucznia, frekwencji, ocen, dokumentacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz informacji o skuteczności dotychczasowych działań.

Ważne, aby nie opisywać ucznia za pomocą ogólnych określeń, takich jak „leniwy”, „agresywny”, „nieuważny” czy „niezmotywowany”. Zamiast tego warto zapisywać konkretne zachowania.

Zamiast: „Uczeń nie potrafi się skoncentrować”.

Lepiej: „Podczas samodzielnego zadania rozpoczyna pracę po dodatkowym przypomnieniu. Pracuje przez około 7–10 minut. Pomaga mu podział zadania na krótsze etapy i zaznaczenie kolejności działań”.

Taki opis podpowiada, jak pomóc uczniowi. Etykieta nie daje takiej informacji.

Rozpoznawanie sytuacji wychowawczych

Problem wychowawczy rzadko dotyczy wyłącznie jednego ucznia. Często jest wynikiem relacji w klasie, sposobu komunikowania się, niezrozumiałych zasad, przeciążenia, konfliktu albo braku poczucia bezpieczeństwa.

Pedagog może:

obserwować relacje w klasie;
prowadzić rozmowy indywidualne i grupowe;
analizować sytuacje najczęściej wywołujące konflikty;
rozpoznawać uczniów izolowanych lub odrzucanych;
sprawdzać, czy zasady klasowe są zrozumiałe;
wspólnie z wychowawcą planować działania naprawcze;
monitorować efekty podjętych działań.

Jeżeli w klasie powtarzają się konflikty, warto nie zaczynać od kolejnej pogadanki. Lepiej ustalić, kiedy dochodzi do zdarzeń, kto w nich uczestniczy, jakie potrzeby stoją za zachowaniem uczniów i co w organizacji pracy klasy można zmienić.

Udzielanie pomocy psychologiczno-pedagogicznej

Pomoc powinna wynikać z rozpoznanych potrzeb, a nie wyłącznie z nazwy trudności lub rozpoznania medycznego. Dwóch uczniów z ADHD albo ze spektrum autyzmu może potrzebować zupełnie innego wsparcia.

Pedagog może prowadzić konsultacje, porady, zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne, rozmowy wspierające oraz działania interwencyjne. Może także pomagać w zaplanowaniu innych form pomocy.

Dobry plan wsparcia powinien odpowiadać na cztery pytania:

Co chcemy poprawić?
Jakie działanie zastosujemy?
Kto będzie je realizował?
Po czym poznamy, że działanie przynosi efekt?

Zamiast celu „poprawa zachowania” lepiej zapisać: „Uczeń w sytuacji zdenerwowania korzysta z ustalonego sposobu zgłoszenia potrzeby przerwy i wraca do zadania po wyciszeniu”.

Prowadzenie profilaktyki

Profilaktyka nie powinna składać się wyłącznie z jednorazowych spotkań ze specjalistą lub corocznej pogadanki. Powinna wynikać z rzeczywistych potrzeb szkoły.

Pedagog może analizować:

problemy zgłaszane przez uczniów i rodziców;
wyniki diagnozy potrzeb społeczności szkolnej;
frekwencję i powtarzające się nieobecności;
sytuacje przemocy rówieśniczej i cyberprzemocy;
zachowania ryzykowne;
trudności związane z używaniem telefonów, internetu i mediów społecznościowych;
poczucie bezpieczeństwa i dobrostan uczniów.

Na tej podstawie można zaplanować cykl działań, na przykład zajęcia o reagowaniu na przemoc, konsultacje dla rodziców, procedurę zgłaszania trudności, dyżury specjalistów i działania wzmacniające relacje w klasach.

Minimalizowanie skutków trudności rozwojowych

Pedagog nie usuwa wszystkich trudności ucznia, ale może ograniczać ich wpływ na naukę, relacje i uczestnictwo w życiu szkoły.

Przykładowe działania to:

przygotowanie ucznia do zmian i nowych sytuacji;
ustalenie sposobu zgłaszania przeciążenia;
zapewnienie spokojnego miejsca do wyciszenia;
wprowadzenie krótkich i jednoznacznych instrukcji;
podział zadań na etapy;
wizualizacja planu dnia;
wspieranie ucznia w nawiązywaniu relacji;
ustalenie wspólnych zasad reagowania przez nauczycieli;
konsultacja z poradnią lub innymi instytucjami.

Najważniejsze jest sprawdzanie efektów. Jeżeli pomoc nie poprawia funkcjonowania ucznia, należy zmienić sposób działania, a nie zakładać, że uczeń „nie chce współpracować”.

Mediacje i interwencje kryzysowe

W konflikcie pedagog powinien stworzyć warunki do bezpiecznego przedstawienia różnych perspektyw. Mediacja nie polega na szybkim wskazaniu winnego i wymuszeniu przeprosin.

W praktyce warto:

oddzielnie wysłuchać uczestników zdarzenia;
ustalić fakty i zadbać o bezpieczeństwo;
określić, czy sytuacja jest konfliktem, przemocą czy zdarzeniem kryzysowym;
nazwać potrzeby i konsekwencje zdarzenia;
ustalić konkretne działania naprawcze;
zapisać najważniejsze ustalenia;
sprawdzić po kilku dniach, czy sytuacja rzeczywiście się poprawiła.

W sytuacji zagrożenia zdrowia lub życia pierwszeństwo mają procedury bezpieczeństwa i natychmiastowa interwencja. Mediacja nie jest właściwą metodą w każdej sytuacji, szczególnie gdy między stronami występuje wyraźna przewaga sił albo dochodzi do przemocy.

Wspieranie rodziców i nauczycieli

Pedagog powinien pomagać dorosłym lepiej rozumieć zachowanie ucznia i dobierać skuteczne działania.

Podczas konsultacji warto unikać przekazywania rodzicowi wyłącznie listy problemów. Rozmowa może mieć prostą strukturę:

mocne strony ucznia;
konkretne zaobserwowane trudności;
sytuacje, w których problem się pojawia;
działania, które już podjęto;
uzyskane efekty;
propozycje dalszej współpracy.

Nauczycielom pedagog może zaproponować konkretne rozwiązania do zastosowania na lekcji, na przykład zmianę sposobu wydawania poleceń, wydłużenie czasu, ograniczenie liczby bodźców, możliwość odpowiedzi w innej formie czy wcześniejsze uprzedzanie o zmianach.

Współpraca ze specjalistami

Skuteczna pomoc wymaga współpracy pedagoga, psychologa, pedagoga specjalnego, wychowawcy, nauczycieli, logopedy i innych osób pracujących z uczniem.

Współpraca nie może polegać wyłącznie na wymianie dokumentów. Zespół powinien ustalić:

wspólny cel;
sposób pracy z uczniem;
zakres odpowiedzialności poszczególnych osób;
sposób przekazywania informacji;
termin sprawdzenia efektów.

Uczeń nie powinien otrzymywać od każdego dorosłego innych komunikatów i sprzecznych zasad postępowania.

Opinia o funkcjonowaniu ucznia – nowe zadanie szkoły

Od 1 września 2026 r. zaczynają obowiązywać przepisy dotyczące rozszerzonej opinii o funkcjonowaniu dziecka lub ucznia oraz oceny funkcjonowania prowadzonej przed wydaniem orzeczenia lub opinii przez zespół poradni.

O opinię może zwrócić się przewodniczący zespołu orzekającego poradni, a także rodzic lub pełnoletni uczeń. Dyrektor szkoły ma 10 dni na jej wydanie, licząc od dnia otrzymania prośby. Kopię opinii przekazuje się rodzicom albo pełnoletniemu uczniowi. Rozporządzenie Ministra Edukacji z 2 marca 2026 r., Dz.U. poz. 428

Materiały kupisz tutaj

Przepisy nie wskazują, że opinię ma samodzielnie napisać pedagog szkolny. Odpowiada za jej przekazanie dyrektor, natomiast informacje mają pochodzić od nauczycieli, wychowawców i specjalistów prowadzących zajęcia z uczniem. W praktyce pedagog może koordynować zbieranie danych, porządkować obserwacje i przygotowywać projekt dokumentu.

Opinia powinna zawierać między innymi:

dane ucznia i datę wydania;
opis funkcjonowania ucznia;
jego trudności, mocne strony i uzdolnienia;
informację o podjętych działaniach;
formy, zakres i okres udzielonej pomocy;
ocenę efektów wsparcia;
wnioski do dalszej pracy;
aktualną WOPFU – jeśli uczeń jest objęty kształceniem specjalnym;
aktualną okresową ocenę funkcjonowania – jeśli uczeń uczestniczy w zajęciach rewalidacyjno-wychowawczych.

Jak sprawnie przygotować opinię?

W szkole warto wcześniej ustalić prostą procedurę:

Dyrektor rejestruje datę otrzymania wniosku.
Wyznaczona osoba, na przykład pedagog, koordynuje przygotowanie opinii.
Nauczyciele i specjaliści przekazują krótkie informacje według jednego arkusza.
Zespół analizuje mocne strony, trudności, bariery, ułatwienia i efekty wsparcia.
Powstaje spójny opis funkcjonowania ucznia.
Dokument zostaje sprawdzony pod kątem faktów, języka i ochrony danych.
Dyrektor wydaje opinię w wymaganym terminie.

Diagnoza funkcjonowania ucznia w podejściu ICF

ICF pozwala spojrzeć na ucznia nie tylko przez pryzmat rozpoznania czy trudności, ale przez jego codzienne funkcjonowanie. Ważne jest nie tylko to, czego uczeń nie potrafi, lecz także to, co potrafi wykonać samodzielnie, z jakim wsparciem działa skuteczniej oraz jakie bariery napotyka w środowisku.

Od 1 września 2026 r. opis funkcjonowania ucznia w opinii szkoły powinien odnosić się do następujących obszarów:

uczenie się i stosowanie wiedzy;
ogólne zadania i obowiązki;
porozumiewanie się;
motoryka, poruszanie się, mobilność i aktywność manualna;
dbanie o siebie, samoobsługa i samodzielność;
życie domowe;
wzajemne kontakty, związki międzyludzkie oraz życie w społeczności szkolnej i lokalnej.

W każdym obszarze warto opisać:

co uczeń wykonuje samodzielnie;
z czym ma trudność;
jakiego wsparcia potrzebuje;
jakie bariery utrudniają mu działanie;
jakie ułatwienia poprawiają jego funkcjonowanie;
jakie efekty przyniosła dotychczasowa pomoc.

Przykład opisu zgodnego z podejściem funkcjonalnym:

„Uczeń samodzielnie rozpoczyna krótkie, jednoetapowe zadania. Przy dłuższych poleceniach potrzebuje podziału pracy na etapy i wizualnego zaznaczenia kolejności. Trudność nasila się w hałaśliwym otoczeniu. Po przeniesieniu do spokojniejszego miejsca i skróceniu instrukcji kończy większość zadań w wyznaczonym czasie”.

Taki zapis zawiera mocną stronę, trudność, barierę, zastosowane ułatwienie i efekt działania.

Warto pamiętać, że formalną ocenę funkcjonowania poprzedzającą wydanie orzeczenia lub opinii przeprowadza zespół poradni. Szkoła dostarcza natomiast rzetelnych informacji wynikających z codziennej obserwacji ucznia. Ocena poradni uwzględnia informacje od rodziców, ucznia, nauczycieli i specjalistów, dokumentację, efektywność dotychczasowej pomocy oraz – w razie potrzeby – obserwację ucznia w środowisku szkolnym.

Pomocne mogą być także bezpłatne narzędzia udostępnione przez MEN, w tym Kwestionariusz Szkolnej Oceny Funkcjonalnej. KSzOF służy do rozpoznawania funkcjonowania uczniów w wieku od 7 do 19 lat w sytuacjach edukacyjnych i społecznych oraz do planowania wsparcia. Informacje o narzędziach na platformie wsparcie.gov.pl

Dobrze prowadzona diagnoza nie kończy się na opisaniu trudności. Powinna prowadzić do podjęcia konkretnych działań i sprawdzenia ich skuteczności.

Pedagog szkolny nie musi sam rozwiązywać wszystkich problemów. Jego rolą jest rozpoznawanie potrzeb, łączenie informacji, uruchamianie pomocy, wspieranie współpracy oraz pilnowanie, aby działania szkoły rzeczywiście poprawiały codzienne funkcjonowanie ucznia.