Specjalni

Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne w przedszkolu nie powinny być „małą szkołą”, podczas której dziecko wypełnia kolejne karty pracy, ćwiczy litery albo rozwiązuje zadania przy stoliku. Ich zadaniem jest wspieranie tych obszarów rozwoju, które utrudniają dziecku codzienne funkcjonowanie, udział w zabawach, wykonywanie poleceń oraz przygotowanie do nauki czytania, pisania i liczenia.

Dobrze zaplanowane zajęcia pomagają dziecku rozwijać slabiej rozwinięte funkcje, a jednocześnie wykorzystywać jego mocne strony. Dzięki temu dziecko ma szansę częściej doświadczać sukcesu, staje się bardziej samodzielne i chętniej podejmuje nowe aktywności.

Dla kogo organizuje się takie zajęcia?

Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne są jedną z form pomocy psychologiczno-pedagogicznej udzielanej w przedszkolu. Organizuje się je dla dzieci z zaburzeniami i odchyleniami rozwojowymi, w tym ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się. Grupa może liczyć maksymalnie pięcioro dzieci.

Przepisy określają, że godzina takich zajęć trwa 45 minut. Można jednak prowadzić je krócej lub dłużej, jeśli wynika to z potrzeb dziecka, pod warunkiem zachowania ustalonego łącznego tygodniowego czasu zajęć. Ma to szczególne znaczenie w przedszkolu, ponieważ możliwości koncentracji cztero- czy pięciolatka są inne niż ucznia szkoły podstawowej. Zajęcia muszą prowadzić osoby posiadające kwalifikacje odpowiednie do ich rodzaju, z wykorzystaniem metod aktywizujących.

Objęcie dziecka takimi zajęciami nie zawsze musi wynikać wyłącznie z opinii poradni. Potrzeba wsparcia może zostać rozpoznana podczas obserwacji pedagogicznej prowadzonej w przedszkolu. Pomoc może być udzielana między innymi z inicjatywy rodzica, nauczyciela, specjalisty, dyrektora lub poradni. Jeżeli dziecko posiada opinię albo orzeczenie, podczas planowania zajęć trzeba uwzględnić zawarte w nich zalecenia.

Od czego rozpocząć planowanie?

Punktem wyjścia nie powinien być gotowy zestaw ćwiczeń, lecz rozpoznanie sposobu funkcjonowania konkretnego dziecka. Zanim przygotujemy program, warto zebrać informacje pochodzące z kilku źródeł:

obserwacji dziecka podczas zabawy swobodnej i kierowanej,
rozmowy z nauczycielami grupy,
rozmowy z rodzicami,
analizy prac i wytworów dziecka,
opinii lub orzeczenia, jeżeli dziecko je posiada,
informacji od logopedy, psychologa, pedagoga specjalnego lub innych specjalistów,
dotychczasowych działań oraz ich efektów.

W przedszkolu obserwacja pedagogiczna ma służyć między innymi wczesnemu rozpoznaniu dysharmonii rozwojowych i podjęciu wczesnej interwencji. W przypadku dzieci realizujących obowiązkowe roczne przygotowanie przedszkolne jest ona również podstawą analizy i oceny gotowości do rozpoczęcia nauki w szkole.

Nie wystarczy jednak zapisać, że dziecko „ma słabą koncentrację” albo „nie radzi sobie z grafomotoryką”. Trzeba ustalić, jak ta trudność wygląda w praktyce. Czy dziecko nie kończy zadań? Czy szybko zmienia aktywność? Czy nie rozumie dłuższych poleceń? Czy zbyt mocno naciska kredkę? Czy unika rysowania i wycinania? Taki opis pozwala dobrać konkretne cele i ćwiczenia.

Jakie obszary można rozwijać?

Zakres zajęć zawsze powinien wynikać z potrzeb dziecka. Najczęściej obejmuje:

sprawność ruchową i koordynację całego ciała,
motorykę małą i sprawność manualną,
koordynację wzrokowo-ruchową,
percepcję wzrokową,
percepcję słuchową,
orientację w schemacie ciała i przestrzeni,
pamięć wzrokową i słuchową,
koncentrację uwagi,
myślenie przyczynowo-skutkowe,
klasyfikowanie, porównywanie i tworzenie sekwencji,
rozwój językowy i rozumienie poleceń,
samodzielność w planowaniu i wykonywaniu zadania,
odporność emocjonalną oraz gotowość do podejmowania wysiłku.

Nie każde dziecko musi ćwiczyć wszystkie te obszary. Jeśli program zawiera kilkadziesiąt ogólnych celów, trudno później sprawdzić, czy wsparcie przynosi efekty. Lepiej wybrać dwa lub trzy najważniejsze obszary i systematycznie nad nimi pracować.

Jak formułować cele?

Cel powinien opisywać zmianę, którą chcemy zauważyć w funkcjonowaniu dziecka. Zamiast pisać:

„Rozwijanie percepcji wzrokowej”
lepiej zapisać:
„Dziecko będzie odwzorowywało układy złożone z czterech elementów według podanego wzoru”.
Zamiast:
„Usprawnianie koncentracji”
można zapisać:
„Dziecko będzie wykonywało zadanie zgodnie z dwuetapową instrukcją i doprowadzało je do końca przy ograniczonym wsparciu osoby dorosłej”.
Zamiast:
„Rozwijanie motoryki małej”
warto określić:
„Dziecko będzie sprawniej posługiwało się nożyczkami, nawlekało drobne elementy oraz wykonywało zadania wymagające współpracy obu dłoni”.

Tak sformułowane cele pomagają zaplanować pracę i później ocenić jej efekty.

Jak może wyglądać prosty program zajęć?

Program nie musi być rozbudowanym dokumentem. Powinien być czytelny i użyteczny dla osoby prowadzącej. Może zawierać:

Podstawę objęcia dziecka zajęciami.
Krótki opis jego funkcjonowania.
Mocne strony i zainteresowania.
Obszary wymagające wsparcia.
Cele główne i szczegółowe.
Metody i formy pracy.
Przewidywane rodzaje ćwiczeń.
Pomoce i narzędzia.
Sposób współpracy z nauczycielami i rodzicami.
Sposób monitorowania postępów.
Termin podsumowania efektów i sformułowania dalszych wniosków.

Przykład

Rozpoznana potrzeba:
Dziecko ma trudność z zapamiętywaniem i odtwarzaniem układów, wykonywaniem poleceń składających się z kilku czynności oraz utrzymaniem uwagi na zadaniu.

Mocne strony:
Lubi ruch, zabawy konstrukcyjne, samochody i zadania oparte na działaniu.

Cel główny:
Rozwijanie pamięci, koncentracji uwagi i umiejętności wykonywania zadań według instrukcji.

Przykładowe działania:

odtwarzanie prostych rytmów ruchem i dźwiękiem,
budowanie konstrukcji według wzoru,
układanie sekwencji z kolorowych klocków,
zapamiętywanie położenia przedmiotów,
wykonywanie dwuetapowych poleceń w zabawie ruchowej,
układanie historyjek obrazkowych,
gry typu memory,
zabawy „Co zniknęło?” i „Co zmieniło miejsce?”.

Oczekiwany efekt:
Dziecko dłużej koncentruje się na aktywności, wykonuje polecenia składające się z dwóch czynności i odtwarza prosty układ według wzoru.

Jak zaplanować pojedyncze spotkanie?

W pracy z przedszkolakiem ważna jest zmienność aktywności. Dziecko nie powinno przez całe zajęcia siedzieć przy stoliku. Warto łączyć ruch, manipulowanie przedmiotami, zabawy sensoryczne, działania językowe i krótkie ćwiczenia graficzne.

Przykładowy przebieg zajęć:

powitanie i przypomnienie planu spotkania,
krótka zabawa ruchowa rozwijająca orientację w schemacie ciała,
główne zadanie dotyczące wybranego obszaru,
ćwiczenie manipulacyjne lub konstrukcyjne,
krótka aktywność przy stoliku,
zabawa kończąca i podsumowanie.

Stały schemat daje dziecku poczucie bezpieczeństwa, ale same zadania powinny być różnorodne. Jeśli dziecko lubi dinozaury, pojazdy albo zwierzęta, warto wykorzystać ten temat w ćwiczeniach. Ten sam cel można realizować na wiele sposobów, bez zamieniania zajęć w monotonne wykonywanie kart pracy.

O czym warto pamiętać?

Ćwiczenia powinny mieć odpowiedni poziom trudności. Jeżeli każde zadanie jest dla dziecka zbyt łatwe, nie rozwija nowych umiejętności. Jeśli natomiast większość zadań przekracza jego możliwości, szybko pojawi się zniechęcenie. Najlepiej rozpocząć od aktywności, którą dziecko potrafi wykonać, a następnie stopniowo zwiększać stopień trudności.

Ważna jest również generalizacja, czyli przenoszenie wyćwiczonej umiejętności do codziennych sytuacji. Jeżeli dziecko uczy się wykonywać polecenia dwuetapowe podczas zajęć, podobne komunikaty powinny pojawiać się także w sali przedszkolnej i w domu. Jeśli ćwiczy prawidłowy chwyt i sprawność dłoni, warto stwarzać mu okazje do lepienia, przesypywania, zapinania, wycinania i konstruowania również poza zajęciami specjalistycznymi.

Dlatego terapeuta powinien pozostawać w kontakcie z nauczycielami grupy i rodzicami. Nie chodzi o przekazywanie im kolejnego zestawu obowiązkowych ćwiczeń, lecz o podpowiadanie prostych działań, które można włączyć w zabawę i codzienne czynności.

Jak sprawdzać efekty?

Ocena efektywności nie powinna polegać wyłącznie na zapisaniu, że „nastąpiła poprawa”. Trzeba wrócić do wcześniej ustalonych celów i porównać początkowy oraz aktualny sposób funkcjonowania dziecka.

Można sprawdzić:

jak długo dziecko koncentruje się na zadaniu,
jakiego rodzaju podpowiedzi nadal potrzebuje,
czy wykonuje zadanie samodzielnie,
czy wykorzystuje nową umiejętność również w grupie,
które ćwiczenia okazały się skuteczne,
czy trudność nadal znacząco wpływa na codzienne funkcjonowanie,
jakie działania należy kontynuować, zmienić lub zakończyć.

Osoby udzielające pomocy psychologiczno-pedagogicznej mają obowiązek oceniać jej efektywność i formułować wnioski do dalszej pracy. Jeżeli mimo udzielanego wsparcia nie następuje poprawa funkcjonowania dziecka, dyrektor, za zgodą rodziców, może wystąpić do publicznej poradni o przeprowadzenie diagnozy i wskazanie sposobu rozwiązania problemu.

Dobrze zaplanowane zajęcia korekcyjno-kompensacyjne nie są zbiorem przypadkowych zabaw ani realizowaniem gotowego programu od pierwszej do ostatniej strony. To przemyślany proces: rozpoznajemy potrzeby dziecka, wybieramy najważniejsze cele, dobieramy atrakcyjne aktywności, obserwujemy zmianę i na tej podstawie planujemy kolejne działania. Najważniejszym efektem nie jest liczba wykonanych ćwiczeń, ale to, czy dziecku łatwiej jest bawić się, uczyć, porozumiewać, działać samodzielnie i uczestniczyć w życiu przedszkola.

POLCAMY NASZĄ TECZKĘ Z KOMPLEKSOWYMI MATERIAŁAMI,

POMOCAMI I KARTAMI NA ZAJĘCIA TUTAJ