Sprawczość ucznia w nowej podstawie programowej – między zapisem a praktyką szkolną
W nowej podstawie programowej dla uczniów z umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością intelektualną wyraźnie przesunięto punkt ciężkości z przekazywania informacji na rozwijanie zdolności działania. To przesunięcie nie jest kosmetyczne. Dotyczy samego rozumienia edukacji i roli szkoły.
Już w ogólnych zapisach widać, że osią wszystkich działań edukacyjnych staje się praktyczne działanie ucznia, prowadzące do możliwie największej niezależności w życiu codziennym i społecznym . W tym kontekście sprawczość nie jest jednym z wielu celów, ale fundamentem całego procesu kształcenia.
Czym jest sprawczość?
Sprawczość oznacza zdolność do podejmowania działania, które ma realne znaczenie dla samego ucznia i jego otoczenia, oraz gotowość do ponoszenia konsekwencji tych działań. Nie chodzi więc jedynie o aktywność, lecz o działanie świadome, intencjonalne i osadzone w konkretnym kontekście życia.
Uczeń sprawczy to taki, który potrafi dokonać wyboru, zaplanować choćby najprostsze działanie, podjąć próbę realizacji i odnieść się do efektu. W jego doświadczeniu pojawia się zależność między „robię” a „coś się zmienia”. To właśnie ta zależność buduje poczucie wpływu, a w dalszej perspektywie – podstawy samodzielności.
Dlaczego sprawczość zajmuje tak ważne miejsce
Silne zaakcentowanie sprawczości wynika z doświadczeń edukacji specjalnej. Uczniowie z umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością intelektualną przez lata funkcjonowali w modelu, w którym dominowało wykonywanie poleceń i odtwarzanie działań inicjowanych przez dorosłego. Taki model, choć często dobrze intencjonalny, prowadził do ograniczania samodzielności i utrwalania zależności.
Nowa podstawa próbuje ten schemat przełamać. Wskazuje, że celem edukacji nie jest opanowanie, pozyskanie określonego zasobu informacji, lecz przygotowanie ucznia do możliwie samodzielnego, świadomego i satysfakcjonującego uczestnictwa w życiu osobistym i społecznym . Oznacza to konieczność stopniowego przekazywania uczniowi odpowiedzialności za własne działanie i rozwój.
W tym sensie sprawczość staje się warunkiem realnego funkcjonowania w dorosłości. Bez niej nawet dobrze opanowane umiejętności pozostają oderwane od praktyki.
Jak rozumieć zmianę w podejściu do wiedzy?
Warto podkreślić, że zmiana nie polega na rezygnacji z treści edukacyjnych, lecz na innym ich rozumieniu. Informacje przestają być celem samym w sobie, a stają się narzędziem działania. Wiedza natomiast ujawnia się dopiero wtedy, gdy uczeń potrafi wykorzystać informacje w konkretnej sytuacji.
Dlatego w podstawie tak silnie akcentowane są działania praktyczne, sytuacje życia codziennego, projekty, inicjatywy społeczne i doświadczenia bezpośrednie. Uczeń nie tyle „uczy się o świecie”, ile uczy się w świecie i poprzez działanie w nim.
Jak szkoła ma budować sprawczość
Z zapisów podstawy wyłania się spójna koncepcja pracy szkoły. Kluczowe znaczenie mają cztery elementy.
- Po pierwsze, działanie osadzone w rzeczywistości. Edukacja powinna dotyczyć sytuacji, z którymi uczeń ma styczność na co dzień, takich jak komunikowanie się, poruszanie się w przestrzeni społecznej, podejmowanie prostych decyzji czy współdziałanie z innymi.
- Po drugie, stopniowe zwiększanie autonomii. Uczeń początkowo działa z dużym wsparciem, jednak celem jest przechodzenie do coraz większej samodzielności, także w planowaniu i ocenie własnych działań .
- Po trzecie, włączanie ucznia w proces decyzyjny. Uczniowie uczestniczą w wyborach dotyczących własnej aktywności, pracy grupy czy realizowanych inicjatyw. Nawet ograniczony wybór ma tu znaczenie rozwojowe.
- Po czwarte, uczenie odpowiedzialności poprzez doświadczenie. Uczeń ma możliwość obserwowania skutków swoich działań, co pozwala mu budować rozumienie związku między decyzją a jej konsekwencją.
Jak rozwijać sprawczość uczniów w codziennej pracy nauczyciela?
Rozwijanie sprawczości nie wymaga tworzenia osobnych zajęć. Dokonuje się w sposobie prowadzenia codziennych sytuacji edukacyjnych.
- Istotne jest wprowadzanie wyboru, nawet jeśli dotyczy on prostych spraw. Uczeń może decydować o kolejności wykonywania zadań, sposobie realizacji aktywności czy wyborze materiałów. Ważne, aby wybór był realny i zrozumiały.
- Znaczenie ma również zmiana języka nauczyciela. Zamiast formułowania wyłącznie poleceń warto wprowadzać pytania, które uruchamiają myślenie i planowanie działania. Pytanie „czego potrzebujesz, żeby wykonać to zadanie” otwiera przestrzeń do samodzielności w większym stopniu niż gotowa instrukcja.
- Kolejnym elementem jest uczenie planowania w oparciu o konkretne czynności. Planowanie nie powinno mieć charakteru abstrakcyjnego. Może dotyczyć przygotowania posiłku, wyjścia do sklepu, organizacji dnia czy realizacji prostego projektu. Ważna jest kolejność działań i przewidywanie efektu.
- Nie mniej istotne jest dopuszczenie możliwości popełniania błędów. W kontrolowanych i bezpiecznych warunkach błąd staje się źródłem uczenia się. Uczeń, który doświadcza konsekwencji swoich decyzji, buduje bardziej trwałe rozumienie sytuacji niż ten, który jest stale wyręczany.
- Warto również tworzyć sytuacje wymagające inicjatywy uczniów. Mogą to być działania na rzecz innych osób, organizacja wydarzeń klasowych czy wspólne projekty. W takich sytuacjach uczniowie nie tylko wykonują zadania, ale współtworzą ich przebieg.
- Ostatnim, często pomijanym elementem, jest refleksja nad działaniem. Nawet proste pytania dotyczące tego, co się udało, co było trudne i co można zrobić inaczej, pozwalają uczniowi stopniowo budować świadomość własnego uczenia się.
Nowa podstawa programowa proponuje zmianę, która dotyczy nie tylko treści nauczania, ale przede wszystkim relacji między nauczycielem a uczniem. Nauczyciel przestaje być wyłącznie organizatorem działań, a staje się osobą, która towarzyszy uczniowi w przejmowaniu kontroli nad własnym działaniem.
Sprawczość nie jest więc dodatkowym elementem programu. Jest sposobem myślenia o edukacji, w którym najważniejsze pytanie brzmi nie „czego uczeń się nauczył”, lecz „co potrafi zrobić i na ile potrafi o tym zdecydować”.
Przykłady takich kawiarenek i aktywizacji osób niepełnosprawnych TUTAJ
Przykłady prac uczniów, które wykonali w zeszłym roku.
.jpeg)
Więcej o sprwczości uczniów przeczytasz w naszym poprzednim artykule, który dotyczby tego tematu TUTAJ
%202%20(5).jpg)
Polecamy nasze szkolenie plus kompleksowe materiały dotyczące oceny funkcjonalnej i opinii o funkcjonowaniu ucznia w szkole ogólnodostępnej
Przygotowałyśmy szkolenie i materiały dotyczące oceny funkcjonalnej i opinii o funkcjonowaniu ucznia
.jpg)
Szkolenie oraz materiały do pracy z uczniem ze spektrum autyzmu znajdziesz TUTAJ
.png)
KALENDARZ AKTYWNOŚCI NAUCZYCIELA POCZĄTKUJĄCEGO KUPISZ TUTAJ
.png)
.png)
.png)
Jeśli potrzebujesz wsparcia w przygotowaniu opisu i analizy na 4 strony, to skorzystaj z naszych materiałów.
Przykładowy opis i analizę na 4 strony do edycji kupisz tutaj
Jeśli chcesz poznać podstawie aplikacje z wykorzystaniem AI, skorzystaj z naszego szkolenia oraz materiałów. KUPISZ JE TUTAJ
Pytania na rozmowę kwalifikacyjną na stopień nauczyciela współorganizującego na stopień nauczyciela dyplomowanego TUTAJ
.png)
.jpg)
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz